ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖੀ: ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ, ਸਮਾਜਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਕ ਇਨਕਲਾਬ ਅਤੇ ੧੬੩੪ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਜੰਗ

ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ

• ਕੌਣ: ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸੂਰਮੇ
• ਕੀ: ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ
• ਕਦੋਂ: ੧੬੩੪ ਈ. — ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਿਨ ਬਾਰੇ ਮਤਭੇਦ ਹਨ; ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਮੂਲ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਜੰਗ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਯਾਦਗਾਰੀ ਦਿਨ ਦਰਜ ਨਹੀਂ
• ਕਿੱਥੇ: ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੋਹਗੜ੍ਹ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
• ਮਹੱਤਤਾ: ਇਸ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਨਕਲਾਬ ਕਦੇ ਨਿਸ਼ਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ — ਇਹ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਨ ਲਈ ਬਣਿਆ ਸੀ

੧. "ਸ਼ਾਂਤ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ" ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ

ਕਈ ਆਧੁਨਿਕ ਖੋਜਾਂ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਿਰਫ਼ ਭਗਤੀ ਵਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹਾਲਾਤ ਕਾਰਨ ਅਚਾਨਕ ਜੰਗਜੂ ਬਣ ਗਈ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਬੂਤ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ (੧੪੬੯–੧੫੩੯ ਈ.) ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਸਮਾਜਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਕ ਇਨਕਲਾਬ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਨੂੰ ਨਕਾਰਿਆ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ "ਰੱਬੀ ਹੱਕ" ਨੂੰ ਠੁਕਰਾਇਆ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਨੈਤਿਕ ਫ਼ਰਜ਼ ਬਣਾਇਆ।

੧੬੦੬ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਸਤਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਹਟੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਹ ਉਸੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

੨. ਮੂਲ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ

ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਦਿਹਾੜੇ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਪੁਰੇਵਾਲ ਦੇ ਮੂਲ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮਹੀਨਾ ਅਤੇ ਦਿਨ ਹਰ ਸਾਲ ਇੱਕੋ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਕੈਲੰਡਰ ਦਾ ਹਵਾਲਾ: ਮੂਲ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ, ਸੰਮਤ ੫੫੫ — ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਦਿਹਾੜਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ।

ਇਹ ਹਰ ਸਾਲ ਮਨਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਦਿਹਾੜੇ ਹਨ; ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਘਟਨਾ ਇਸੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਨੂੰ ਵਾਪਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਮੂਲ ਕੈਲੰਡਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ੧ ਵੈਸਾਖ ਨੂੰ ਦਰਜ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੈਲੰਡਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੱਤਕ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇੱਥੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਜੰਗ ਦਾ ਸਾਲ ੧੬੩੪ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਵਾਲੇ ਵਾਲੇ ਕੈਲੰਡਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਜੰਗ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਯਾਦਗਾਰੀ ਦਿਹਾੜਾ ਦਰਜ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਵੈਸਾਖੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਦਿਹਾੜਿਆਂ ਤੋਂ ਇਸ ਦਾ ਸਹੀ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ।

੩. ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੂਲ ਇਨਕਲਾਬ

ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਭੱਜਣਾ ਨਹੀਂ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੀਣਾ

ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜੋਗੀ, ਸੰਨਿਆਸੀ ਅਤੇ ਜੈਨ ਮੁਨੀ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਸਮਾਜ ਛੱਡਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਲਟ ਸਿਖਾਇਆ: ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਜੀਵਨ। ਮੁਕਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਨਿੱਤ ਦੇ ਅਸੂਲਾਂ ਰਾਹੀਂ:

• ਕਿਰਤ ਕਰੋ — ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਦੀ ਕਮਾਈ
• ਵੰਡ ਛਕੋ — ਜੋ ਹੈ, ਵੰਡ ਕੇ ਖਾਓ
• ਨਾਮ ਜਪੋ — ਸੱਚੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖੋ

ਤਾਕਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੱਚ

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਸਿਰਫ਼ ਅਮੂਰਤ ਗੱਲਾਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਰੁਕੇ। ਬਾਬਰਵਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਬਰ ਦੇ ਜ਼ਾਲਮ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਨਿੰਦਿਆ:

ਖੁਰਾਸਾਨ ਖਸਮਾਨਾ ਕੀਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੁ ਡਰਾਇਆ ॥

ਰਾਜੇ ਸੀਹ ਮੁਕਦਮ ਕੁਤੇ ॥ ਜਾਇ ਜਗਾਇਨਿ ਬੈਠੇ ਸੁਤੇ ॥

(ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਗ ੩੬੦ ਅਤੇ ੧੨੮੮)

ਜ਼ਾਲਮ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ-ਕੁੱਤੇ ਅਤੇ ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਢੀਖੋਰ ਕਹਿ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸ਼ਾਹੀ ਤਾਕਤ ਦੀ "ਪਵਿੱਤਰਤਾ" ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਮਨੁੱਖੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ।

ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਪੰਗਤ

ਜਾਤ-ਪਾਤ (ਵਰਣ) ਅਤੇ ਜਗੀਰੂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ:

• ਲੰਗਰ — ਹਰ ਪਿਛੋਕੜ ਦੇ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਮੁਫ਼ਤ ਸਾਂਝੀ ਰਸੋਈ
• ਪੰਗਤ — ਹਰ ਕੋਈ, ਰੁਤਬਾ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਹੋਵੇ, ਇੱਕੋ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ

ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਛਕਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਛੂਤ-ਛਾਤ ਅਤੇ ਜਗੀਰੂ ਢਾਂਚੇ ਉੱਤੇ ਸਿੱਧਾ ਵਾਰ ਸੀ।

੪. ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ

੧੬੦੬: ਮੋੜ ਦਾ ਸਾਲ

੧੬੦੬ ਵਿੱਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਤਮਕਥਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਾਰਨ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੀ:

"ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ… ਅਰਜਨ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਸੀ… ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੀ ਕਿ ਜਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਝੂਠੀ ਦੁਕਾਨ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਾਂ ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਲੈ ਆਵਾਂ।"

(ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ, ਤੁਜ਼ਕ-ਏ-ਜਹਾਂਗੀਰੀ)

ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਹੁਣ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਫ਼ਿਰਕਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਲਤਨਤ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਆਪ-ਸ਼ਾਸਿਤ ਕੌਮ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ

ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸੇਲੀ ਅਤੇ ਮਾਲਾ ਦੀ ਥਾਂ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਮੰਗੀਆਂ:

• ਮੀਰੀ — ਸੰਸਾਰਕ ਤਾਕਤ: ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ, ਰੱਖਿਆ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹਨ ਦਾ ਫ਼ਰਜ਼
• ਪੀਰੀ — ਰੂਹਾਨੀ ਤਾਕਤ: ਅੰਦਰਲੀ ਸੂਝ, ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸੰਜਮ

ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤਾਕਤ ਜ਼ੁਲਮ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਬੇਸਹਾਰਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਤਖ਼ਤ

ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਾਰਾਂ ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਥੜ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ — ਜੋ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ਰਮਾਨ ਵੱਲੋਂ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਲਈ ਮਿੱਥੀ ਉਚਾਈ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ। ਇਹ ਸੀ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ।

ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਰਬਾਰ ਲਾਉਂਦੇ, ਸਫ਼ੀਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ, ਫ਼ੌਜੀ ਅਭਿਆਸ ਵੇਖਦੇ, ਫ਼ਰਿਆਦਾਂ ਸੁਣਦੇ, ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਜਾਰੀ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਬੀਰ-ਰਸੀ ਵਾਰਾਂ ਸੁਣਦੇ ਸਨ।

ਜਦੋਂ ਸਮਰੱਥ ਰਾਮਦਾਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਗੱਦੀਨਸ਼ੀਨ ਸ਼ਸਤਰ ਕਿਉਂ ਧਾਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ:

"ਬਾਤਨ ਫ਼ਕੀਰੀ, ਜ਼ਾਹਿਰ ਅਮੀਰੀ। ਸ਼ਸਤਰ ਗ਼ਰੀਬ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜਰਵਾਣੇ ਦੀ ਭੱਖਿਆ ਲਈ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਿਆ ਸੀ, ਮਾਇਆ ਤਿਆਗੀ ਸੀ।"

੫. ਸ਼ਾਹੀ ਬਾਜ਼

੧੬੩੪ ਦੀ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇੜੇ ਪਿੰਡ ਗੁਮਟਾਲਾ ਕੋਲ, ਸਿੱਖ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਕੀਮਤੀ ਚਿੱਟਾ ਬਾਜ਼ ਫੜ ਲਿਆ। ਮੁਗ਼ਲ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੇ ਬਾਜ਼ ਵਾਪਸ ਮੰਗਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਇਹ ਇੱਕ ਪੰਛੀ ਦਾ ਝਗੜਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਧਮਕੀ ਹੇਠ ਬਾਜ਼ ਮੋੜਨਾ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਸੀ। ਇਨਕਾਰ ਕਰਨਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਸੀ।

ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਜਰਨੈਲ ਮੁਖ਼ਲਿਸ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਲਗਭਗ ੭,੦੦੦ ਚੋਣਵੇਂ ਸਿਪਾਹੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ("ਲੋਹੇ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ") ਢਾਹੁਣ ਲਈ ਭੇਜੇ।

ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ

ਮੁਕਾਬਲਾ: ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੱਤ ਮੁਗ਼ਲ ਸਿਪਾਹੀ।

੬. ਲੱਕੜ ਦੀ ਤੋਪ

ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਘਿਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਕੋਲ ਨਾ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਸਨ, ਨਾ ਢਲਾਈ-ਖ਼ਾਨਾ। ਮੁਗ਼ਲ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਤਰਖਾਣਾਂ, ਲੁਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਤੋਪਾਂ ਬਣਾ ਲਈਆਂ।

ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ — ਲੱਕੜ ਦੀ ਚੋਣ

ਪੱਕੇ ਬੇਰੀ ਜਾਂ ਇਮਲੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵੱਢੇ ਗਏ। ਇਹ ਸਖ਼ਤ ਲੱਕੜਾਂ ਬਹੁਤ ਸੰਘਣੀਆਂ ਅਤੇ ਲਚਕੀਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਧਮਾਕੇ ਹੇਠ ਛੇਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਟਦੀਆਂ।

ਦੂਜਾ ਕਦਮ — ਨਾਲੀ ਬਣਾਉਣੀ

ਤਣਿਆਂ ਨੂੰ ਗੋਲ ਘੜਿਆ ਗਿਆ। ਹੱਥ ਵਾਲੇ ਬਰਮਿਆਂ ਅਤੇ ਛੈਣੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਨਾਲੀ ਕੱਢੀ ਗਈ।

ਤੀਜਾ ਕਦਮ — ਪਾਟਣ ਤੋਂ ਬਚਾਅ

ਨਾਲੀ ਵਿੱਚ ਬਾਰੂਦ ਫਟਣ ਨਾਲ ਕੰਧਾਂ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਧੱਕੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨੰਗੀ ਲੱਕੜ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਾਟ ਜਾਂਦੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਦੋ ਪਰਤਾਂ ਨੇ ਰੋਕਿਆ:

• ਗਿੱਲਾ ਕੱਚਾ ਚੰਮ ਤਣੇ ਦੁਆਲੇ ਕੱਸ ਕੇ ਲਪੇਟਿਆ ਗਿਆ। ਸੁੱਕਣ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸੁੰਗੜਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲੀ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਘੁੱਟ ਲਿਆ।
• ਲੋਹੇ ਦੇ ਕੜੇ ਅਤੇ ਸੰਗਲ ਚੰਮ ਉੱਤੇ ਨੇੜੇ-ਨੇੜੇ ਠੋਕੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਨਾਲੀ ਵੱਧ ਦਬਾਅ ਸਹਿ ਸਕੇ।

ਚੌਥਾ ਕਦਮ — ਭਰਾਈ

ਲੋਹੇ ਦੇ ਗੋਲੇ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੋਪ ਵਿੱਚ ਬਾਰੂਦ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਰਿਆਈ ਪੱਥਰ, ਲੋਹੇ ਦਾ ਕਬਾੜ, ਕਿੱਲ ਅਤੇ ਸਿੱਕੇ ਦੇ ਛਰ੍ਹੇ ਭਰੇ ਗਏ।

ਚੱਲਣ ਉੱਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਛਰ੍ਹੇਦਾਰ ਬੰਦੂਕ ਵਾਂਗ ਸੈਂਕੜੇ ਟੁਕੜੇ ਦੂਰ ਤੱਕ ਖਿਲਾਰ ਦਿੰਦੀ ਸੀ।

੭. ਜੰਗ

ਚਾਰ ਪੜਾਅ

• ਪਹਿਲਾ — ਚੜ੍ਹਾਈ: ਮੁਖ਼ਲਿਸ ਖ਼ਾਨ ੭,੦੦੦ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਘੇਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਛੇਤੀ ਹਾਰ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
• ਦੂਜਾ — ਕਾਢ: ਸਿੱਖ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਚੰਮ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਨਾਲ ਕੱਸਦੇ ਹਨ।
• ਤੀਜਾ — ਰਾਤ ਦਾ ਵਾਰ: ਨੇੜਿਓਂ ਤੋਪਾਂ ਮੁਗ਼ਲ ਛਾਉਣੀ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਭਾਈ ਭਾਨੂ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਿੰਘਾ ਦੀ ਘੋੜਸਵਾਰ ਫ਼ੌਜ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ।
• ਚੌਥਾ — ਦੁਵੱਲਾ ਮੁਕਾਬਲਾ: ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਮੁਖ਼ਲਿਸ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਰਨੈਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰਾਤ ਦਾ ਹਮਲਾ

ਜਿੱਤ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਪੱਕੀ ਰਾਖੀ ਦੇ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ। ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਤੋਪਾਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਲਿਆ ਕੇ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ।

ਧਮਾਕੇ ਨੇ ਸੁੱਤੀ ਛਾਉਣੀ ਵਿੱਚ ਬੰਦੇ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ, ਰਸਦ ਦੇ ਗੱਡੇ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਫੜਾ-ਦਫੜੀ ਮਚਾ ਦਿੱਤੀ।

ਸੂਰਮੇ

• ਭਾਈ ਸਿੰਘਾ ਬੰਦੂਕ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
• ਭਾਈ ਭਾਨੂ ਜੀ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਘੋੜਸਵਾਰ ਹਮਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਈ।

ਦੁਵੱਲਾ ਮੁਕਾਬਲਾ

ਫ਼ੌਜ ਟੁੱਟਦੀ ਵੇਖ ਮੁਖ਼ਲਿਸ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਆਪ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਿਆ।

ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ੬ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸੂਰਮਤਾਈ ਦੇ ਅਸੂਲ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਪਹਿਲਾ ਵਾਰ ਮੁਖ਼ਲਿਸ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਕਰਨ ਦਿੱਤਾ। ਦੋ ਵਾਰ ਉਸ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਚਲਾਈ; ਦੋਵੇਂ ਵਾਰ ਖੁੰਝ ਗਈ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਢਾਲ ਨੇ ਰੋਕ ਲਈ।

ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਕੀਤਾ। ਤਲਵਾਰ ਜ਼ਿਰਹ-ਬਖ਼ਤਰ ਚੀਰ ਗਈ ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਮੁੱਕ ਗਿਆ।

ਨਤੀਜਾ

ਜਰਨੈਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਲਾਹੌਰ ਵੱਲ ਬੇਤਰਤੀਬ ਭੱਜ ਗਈ।

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਜੰਗ ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਵਿਖਾਇਆ ਕਿ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਗ੍ਰਿਹਸਤੀ ਇੱਕ ਮਹਾਂਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

੮. ਸਰੋਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ

ਮੁਗ਼ਲ ਦਰਬਾਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

• ਮੁਗ਼ਲ ਦਰਬਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਅਕਸਰ ਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਕਰਕੇ "ਬਾਗ਼ੀਆਂ" ਜਾਂ "ਡਾਕੂਆਂ" ਨਾਲ ਝੜਪਾਂ ਲਿਖਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਬਚੀ ਰਹੇ।
• ਦਬਿਸਤਾਨ-ਏ-ਮਜ਼ਾਹਿਬ — ਮੋਹਸਿਨ ਫ਼ਾਨੀ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਫ਼ੌਜ, ਤੋਪਾਂ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰੋਂ ਆਈਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ।
• ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜੰਗ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ, ਫ਼ੈਸਲੇ, ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਅਤੇ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਸਾਮਾਨ।

ਸਰੋਤ-ਸੂਚੀ

ਆਨਲਾਈਨ ਪੜ੍ਹੋ: ਦਬਿਸਤਾਨ-ਏ-ਮਜ਼ਾਹਿਬ · The Army of the Indian Moghuls · The Sikh Religion · ਪੰਜਾਬ ਡਿਜੀਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ

੯. ਅੱਜ ਦਾ ਲੋਹਗੜ੍ਹ

ਜੰਗ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਅੱਜ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਜੋਂ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ੧.੫ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ।

• ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ — ਰੂਹਾਨੀ ਕੇਂਦਰ
• ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ — ਮੀਰੀ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਕ ਸਤਿਕਾਰਤ ਰੁੱਖ ਦਾ ਮੁੱਢ ਸਾਂਭਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਬੇਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ੧੬੩੪ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ ਦੀ ਤੋਪ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।

ਸਿੱਟਾ

੧੬੩੪ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਜੰਗ ਇੱਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਪੰਛੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਦੋ ਸੋਚਾਂ ਦੀ ਟੱਕਰ ਸੀ: ਸ਼ਾਹੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਬਨਾਮ ਆਜ਼ਾਦ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹੀ ਬਰਾਬਰੀ, ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਵਿੱਚ ਉਸਰੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਅਤੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਦੀ ਸੂਝ ਨੇ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਨਕਸ਼ਾ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਿਆ — ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ।