shabad

ਕੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੀ ਹੈ? “ਪੂਰਬ ਜਨਮ” ਦਾ ਅਸਲੀ ਸੱਚ | Sardar Ajaypal Singh ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਟੀਕੇ (Steeks) ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਅਰਥ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਵਿਰੋਧਭਾਸ (Contradiction) ਨਜ਼ਰ ਆਵੇਗਾ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਨੂੰ ਡਰਾਂ, ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਅਤੇ ਪੁਜਾਰੀਵਾਦ ਤੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ‘ਵਰਤਮਾਨ’ (Here and Now) ਵਿੱਚ ਜਿਉਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਸਾਨੂੰ ਰਾਗ ਜੈਤਸਰੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਮਾਤ ਪਿਤਾ ਬਨਿਤਾ ਸੁਤ ਬੰਧਪ ਇਸਟ ਮੀਤ ਅਰੁ ਭਾਈ ॥ ਪੂਰਬ ਜਨਮ ਕੇ ਮਿਲੇ ਸੰਜੋਗੀ ਅੰਤਹਿ ਕੋ ਨ ਸਹਾਈ ॥੧॥ (ਮਾਂ ਪਿਉ, ਇਸਤ੍ਰੀ, ਪੁੱਤਰ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਭਰਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਸੰਜੋਗਾਂ ਕਰਕੇ ਮਿਲ ਪਏ ਹਨ। ਅਖ਼ੀਰ ਵੇਲੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਭੀ ਸਾਥੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।) ਜੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਉਸ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਲੇਖੇ-ਜੋਖੇ (Karmic Ledger) ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ ਜੋ ਸਾਡੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨਵੇਂ ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਦਾ ਅਸਲ ਮਤਲਬ ਕੀ ਹੈ? ਆਓ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਦੀ ਐਨਕ ਲਾਹ ਕੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੋਚ (Logical and Revolutionary Framework) ਰਾਹੀਂ ਸਮਝੀਏ। ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਤਹਿ ਤੱਕ ਜਾਵਾਂਗੇ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂਗੇ। 1. “ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ” (Cultural Metaphor) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪੁਰਾਤਨ ਮਿਥਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਸੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਗੁਰੂ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗੱਲ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ (Vocabulary) ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੋਜ਼ਖ (ਨਰਕ), ਭਿਸ਼ਤ (ਸਵਰਗ) ਅਤੇ ਅਜ਼ਰਾਈਲ (ਮੌਤ ਦਾ ਫ਼ਰਿਸ਼ਤਾ) ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਰਕ, ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਜਮਦੂਤ ਵਰਤੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਇਹਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਜਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀ ਹੋਂਦ (Literal Existence) ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਵਰਤੇ, ਸਗੋਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ (Metaphor) ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਰੋਤੇ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚ ਕੇ ਉਸੇ ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸੱਚ (Psychological Truth) ਸਮਝਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਇਹ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ (ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਹੈ) ਕਿ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰ ਪਿਛਲੇ ਸਰੀਰਕ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਕਾਰਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਸੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਵਰਤ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲੀਅਤ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਦਿਖਾਇਆ: “ਤੁਸੀਂ ਮੰਨਦੇ ਹੋ ਕਿ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਬੱਝਾ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਠੀਕ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਲੀਅਤ ਦੇਖੋ—ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ (ਅੰਤਹਿ ਕੋ ਨ ਸਹਾਈ)।” ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ‘ਮੋਹ’ (ਅੰਨ੍ਹੇ ਲਗਾਅ) ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਜਾਲ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਹੈ। 2. ਹੁਕਮ ਬਨਾਮ ਕਰਮ – ਜੈਵਿਕ ਅਸਲੀਅਤ (The Biological Reality) ਜੇ ਅਸੀਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਮਿੱਥਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਅਰਥ ਦੇਖੀਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਾਦਰ ਦੇ ‘ਹੁਕਮ’ (Laws of Nature) ਨਾਲ ਬਿਲਕੁਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਬ (Poorab): ਪਹਿਲਾਂ (Before / Prior) ਜਨਮ (Janam): ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਉਣਾ (Birth / Existence) ਸੰਜੋਗੀ (Sanjogi): ਮਿਲਾਪ / ਹਾਲਾਤ (Union / Connections) ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਕਰਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ (Law of Karma) ‘ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਹੁਕਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ (Law of Hukam) ‘ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੈਵਿਕ ਅਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਮੌਜੂਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਉਸ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਹੀ ਨਤੀਜਾ ਹੈ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਪਰੇ ਸਨ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਜਾਂ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਖੁਦ ਨਹੀਂ ਚੁਣੇ। ਤੁਸੀਂ DNA, ਖ਼ਾਨਦਾਨ (Ancestry) ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਹਾਲਾਤਾਂ ਕਾਰਨ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹੋ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਯਾਦ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਪਰਿਵਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਤੇਰਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਜੈਵਿਕ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਮੋਹ ਨਾ ਬਣਨ ਦੇ। ਅਖੀਰ ਨੂੰ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਇਕੱਲਿਆਂ ਹੀ ਕਰਨਾ ਪੈਣਾ ਹੈ। 3. ਪੱਕੇ ਸਬੂਤ: ਗੁਰਬਾਣੀ “ਦੂਜੇ ਜਨਮ” ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਕਾਰਦੀ ਹੈ ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸੱਚਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਸਦੇ ਲਈ ਧਰਮਰਾਜ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰ ਗੁਪਤ ਵਰਗੇ ਲੇਖੇ-ਜੋਖੇ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ। ਪਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: ਚਿਤ੍ਰ ਗੁਪਤ ਕਾ ਕਾਗਦੁ ਫਾਰਿਆ ਜਮਦੂਤਾ ਕਛੂ ਨ ਚਲੀ ॥ (ਚਿੱਤਰ ਗੁਪਤ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਕਾਗਜ਼ ਪਾੜ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਹੁਣ ਜਮਦੂਤਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ।) ਸਬੂਤ 1: ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਫਲ (ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ) ਕਬੀਰ ਮਾਨਸ ਜਨਮੁ ਦੁਲੰਭੁ ਹੈ ਹੋਇ ਨ ਬਾਰੈ ਬਾਰ ॥ਜਿਉ ਬਨ ਫਲ ਪਾਕੇ ਭੁਇ ਗਿਰਹਿ ਬਹੁਰਿ ਨ ਲਾਗਹਿ ਡਾਰ ॥੧੩੬॥ (ਹੇ ਕਬੀਰ! ਇਹ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਪੱਕਾ ਹੋਇਆ ਫਲ ਟਾਹਣੀ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਵਾਪਸ ਟਾਹਣੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜ ਸਕਦਾ।) ਸਬੂਤ 2: ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਆਗਾਹਾ ਕੂ ਤ੍ਰਾਘਿ ਪਿਛਾ ਫੇਰਿ ਨ ਮੁਹਡੜਾ ॥ਨਾਨਕ ਸਿਝਿ ਇਵੇਹਾ ਵਾਰ ਬਹੁੜਿ ਨ ਹੋਵੀ ਜਨਮੜਾ ॥੧॥ (ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਵੇਖ। ਪਿੱਛੇ ਮੂੰਹ ਨਾ ਮੋੜ। ਹੇ ਨਾਨਕ! ਇਸੇ ਵਾਰ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੂਜਾ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ।) ਸਬੂਤ 3: ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸੱਚ ਇੱਕ ਰਹੱਸ ਹੈ ਨਾਨਕ ਏਵ ਨ ਜਾਪਈ ਕਿਥੈ ਜਾਹਿ ਸਮਾਹਿ ॥੨॥ (ਹੇ ਨਾਨਕ! ਇਹ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਜੀਵ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।) 4. ਫਿਰ ਅਸਲ “ਲੱਖ ਚੌਰਾਸੀ” ਕੀ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਲੱਖ ਚੌਰਾਸੀ ਜੂਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਰਹੀ ਕਿ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਆਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਰਤੀਆਂ—ਡਰ, ਗੁੱਸਾ, ਲਾਲਚ, ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ—ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਿਚੋੜ (The Bottom Line) ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਸਲ ਗੁਰਮਤਿ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ, ਸਾਨੂੰ ਉਸਦੇ ‘ਰਹਾਉ’ (ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਚਾਰ) ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰ ਸੁਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਭਉ ਨਾਸਿਆ ਪ੍ਰਭਿ ਕਿਰਪਾ ਕਰੀ ਰਜਾਈ ॥ ਰਹਾਉ ॥ (ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਸਾਰਾ ਡਰ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਮੇਹਰ ਕੀਤੀ।) ਇਸ ਲੇਖ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਭਰਮਾਂ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨ ਦੇ ਡਰ ਅਤੇ ਮੋਹ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨੋਟ: ਇਹ ਲੇਖ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਵਿਆਖਿਆ (interpretation) ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

ਮ: ੧ ॥ ਮਾਸੁ ਮਾਸੁ ਕਰਿ ਮੂਰਖੁ ਝਗੜੇ ਗਿਆਨੁ ਧਿਆਨੁ ਨਹੀ ਜਾਣੈ॥ ਕਉਣੁ ਮਾਸੁ ਕਉਣੁ ਸਾਗੁ ਕਹਾਵੈ ਕਿਸੁ ਮਹਿ ਪਾਪੁ ਸਮਾਣੇ॥ ਕੇਂਦਰੀ ਧੁਰਾ (Central Axis)   ਇਹ ਪੰਗਤੀਆਂ ਇਸ ਪੂਰੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ‘ਕੇਂਦਰੀ ਧੁਰਾ’ (Central Axis) ਹਨ। ਅਕਸਰ ਲੋਕ ਇਹਨਾਂ ਹੀ ਪੰਗਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭੁਲੇਖਾ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ‘ਮਾਸ ਅਤੇ ਸਾਗ’ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਾਸ ਖਾਣਾ ਠੀਕ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਡੂੰਘਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ (Psychological) ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਡੂੰਘਾ ਅਰਥ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: “ਹੇ ਪੰਡਿਤ! ਤੂੰ ‘ਮਾਸ-ਮਾਸ’ ਕਰਕੇ ਬਹਿਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸੱਚੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ‘ਗਿਆਨੁ’ (ਸੋਝੀ) ਅਤੇ ‘ਧਿਆਨੁ’ (ਟਿਕਾਅ) ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਗ ਅਤੇ ਮਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਪ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਹੈ?” ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ੁੱਧ ‘ਸਾਗ’ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰ ਹੈ, ਗਰੀਬਾਂ ਦਾ ਹੱਕ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ‘ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਤਾਂ ਕੀ ਉਸਦਾ ਉਹ ਖਾਧਾ ਹੋਇਆ ‘ਸਾਗ’ ਉਸਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਬਣਾ ਦੇਵੇਗਾ? ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ! ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਦਾ ਉਹ ਸਾਗ ਖਾਣਾ ਵੀ ‘ਪਾਪ’ ਨਾਲ ਹੀ ਲਿਬੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਜੇ ਗੱਲ ਮਾਸ ਦੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਜੀਵ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਦਇਆ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ। ਗੈਂਡਾ ਮਾਰਿ ਹੋਮ ਜਗ ਕੀਏ ਦੇਵਤਿਆ ਕੀ ਬਾਣੇ॥ ਹਵਾਲਾ ਜੁਗਤੀ (The Technique of Reference)   ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਮਾਲ ਦੀ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਦੀ ਤਕਨੀਕ (Debate Technique) ਵਰਤ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪੰਡਿਤ ਨੂੰ ਲਾਜਵਾਬ (Speechless) ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਦੇ ਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ‘ਹਵਾਲਾ’ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਨੁੱਕਰੇ ਲਾ ਰਹੇ ਹਨ (Cornering him). ਅਰਥ ਅਤੇ ਨਿਚੋੜ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ: “ਹੇ ਪੰਡਿਤ! ਅੱਜ ਤੂੰ ਮਾਸ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਐਡਾ ਵੱਡਾ ਪਖੰਡ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੈਂ? ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ‘ਦੇਵਤਿਆ ਕੀ ਬਾਣੇ’ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਯੱਗ (ਹੋਮ ਜਗ) ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਗੈਂਡੇ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਬਲੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਜੇ ਤੇਰੇ ਵੱਡੇ-ਵਡੇਰੇ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਗ੍ਰੰਥ ਇਹ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਤੂੰ ਕਿਸ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਪੰਡਿਤ ਕੋਲ ਬੋਲਣ ਲਈ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਮਾਸੁਛੋਡਿ ਬੈਸਿ ਨਕੁਪਕੜਹਿ ਰਾਤੀ ਮਾਣਸ ਖਾਣੇ॥ ਫੜੁਕਰਿ ਲੋਕਾਂ ਨੋ ਦਿਖਲਾਵਹਿ ਗਿਆਨੁਧਿਆਨੁਨਹੀ ਸੂਝੈ॥ ਦਿਨ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ (Broad Daylight Hypocrisy) “ਮਾਸੁ ਛੋਡਿ ਬੈਸਿ ਨਕੁ ਪਕੜਹਿ”—ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਦਿਨ-ਦਿਹਾੜੇ, ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ (In Front of Everyone) ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਨਾਟਕ ਕਰਨਾ। ਤੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਮਾਸ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਬੈਠਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਨੱਕ ਉੱਤੇ ਕੱਪੜਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਬੋਅ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਸੁੱਚਾ ਹਾਂ। ਰਾਤ ਦੇ ਗੁਨਾਹ (Secret Sins) “ਰਾਤੀ ਮਾਣਸ ਖਾਣੇ”—ਇੱਥੇ ‘ਰਾਤ’ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ਼ ਸੂਰਜ ਛਿਪਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ‘ਲੁਕ ਕੇ’ (Secretly), ਬੰਦ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਰਿਹਾ। ਮਾਣਸ ਖਾਣੇ ਦਾ ਅਲੰਕਾਰ (The Metaphor of Cannibalism) ਲੁਕ ਕੇ ਇਨਸਾਨ ਖਾਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ—ਗਰੀਬਾਂ ਦਾ ਖੂਨ ਚੂਸਣਾ, ਰਿਸ਼ਵਤਾਂ ਲੈਣੀਆਂ, ਝੂਠੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭੋਲੇ-ਭਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ‘ਹੱਕ ਮਾਰਨਾ’। ਸਿਧਾਂਤਕ ਚੋਟ ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਦਲਾਅ (Inner Transformation) ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਰੀ ਵਿਖਾਵਾ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਸੁਰਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਾਹ-ਵਾਹ ਵਿੱਚ ਉਲਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਪਾਖੰਡੀ ਨੂੰ “ਗਿਆਨੁ ਧਿਆਨੁ ਨਹੀ ਸੂਝੈ”—ਭਾਵ, ਉਸਨੂੰ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਭੋਰਾ ਵੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦਾ ਧਿਆਨ ਤਾਂ ਰੱਬ ਵਿੱਚ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਸਦਾ ਧਿਆਨ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਨਿਚੋੜ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੂੰ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤਾਂ ਸੰਤ ਬਣਨ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਲੁਕ ਕੇ ਤੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਦਮਖੋਰ (Cannibal) ਹੈਂ ਜੋ ਗਰੀਬਾਂ ਦਾ ਹੱਕ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤੇਰੀ ਬਾਹਰੀ ਸੁੱਚਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਜਦੋਂ ਤੇਰਾ ਅੰਦਰ ਲਿਬੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਵਾਲਾ ਜੁਗਤੀ ਬਨਾਮ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ ਹਵਾਲਾ ਜੁਗਤੀ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਗਈ ਹਰ ਪੰਗਤੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੁਕਮ ਜਾਂ ‘ਗੁਰਮਤਿ’ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਜਾਂ ਉਸਨੂੰ ਨੁੱਕਰੇ ਲਾਉਣ ਲਈ, ਉਸਦੇ ਹੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ, ਇਤਿਹਾਸ ਜਾਂ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸਨੂੰ ‘ਹਵਾਲਾ ਜੁਗਤੀ’ (Technique of Referencing) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਦੀ ਭੁੱਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਕਸਰ ਇਹੀ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ‘ਹਵਾਲਿਆਂ’ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ‘ਸਿਧਾਂਤ’ (Gurmat) ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਭੁਲੇਖਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੈਂਡੇ ਵਾਲੀ ਪੰਗਤੀ “ਗੈਂਡਾ ਮਾਰਿ ਹੋਮ ਜਗ ਕੀਏ ਦੇਵਤਿਆ ਕੀ ਬਾਣੇ॥” — ਇਹ ਕੋਈ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਮੰਨ ਲਈਏ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਾਨੂੰ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਗੈਂਡੇ ਵਰਗੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਅਤੇ ਬਲੀ ਦੇਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇਣ ਜਾਂ ਅਜਿਹੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ‘ਹਵਾਲਾ’ ਹੈ। ਹੋਰ ਹਵਾਲੇ “ਮਾਸੁ ਪੁਰਾਣੀ ਮਾਸੁ ਕਤੇਬੀਂ ਚਹੁ ਜੁਗਿ ਮਾਸੁ ਕਮਾਣਾ॥ ਜਜਿ ਕਾਜਿ ਵੀਆਹਿ ਸੁਹਾਵੈ ਓਥੈ ਮਾਸੁ ਸਮਾਣਾ॥” ਇਹ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ‘ਹਵਾਲੇ’ ਹੀ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਾਨੂੰ ਪੁਰਾਣਾਂ ਜਾਂ ਕਤੇਬਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੇ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਇਹ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਆਹਾਂ ਅਤੇ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਸ ਵਰਤਣਾ ਗੁਰਮਤਿ ਹੈ। ਅਸਲ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹਨਾਂ ਪੰਗਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪੰਡਿਤ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਪਖੰਡ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਾ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਤੇਰੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਮਾਸ ਆਮ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅੱਜ ਤੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਸ ਛੱਡਣ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਧਰਮੀ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈਂ? ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰ ਲੈਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਇਨਸਾਨ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ, ਜਦੋਂਕਿ ਤੇਰੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਕਰਮ (ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਹੱਕ ਮਾਰਨਾ, ਲੁਕ ਕੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨਾ) ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾੜੇ ਹਨ। ਨਿਚੋੜ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਆਪਣਾ ‘ਸਿਧਾਂਤ’ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਪਖੰਡੀ ਨੂੰ ਲਾਜਵਾਬ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ‘ਹਵਾਲਾ’ ਮਾਤਰ ਹੈ। ਹਵਾਲੇ ਨੂੰ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਛੋਟ’ ਜਾਂ ਸਿਧਾਂਤ ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਅਨਰਥ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਨਾਨਕ ਅੰਧੇ ਸਿਉ ਕਿਆ