ਕੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੀ ਹੈ?
ਕੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੀ ਹੈ?
"ਪੂਰਬ ਜਨਮ" ਦਾ ਅਸਲੀ ਸੱਚ | Sardar Ajaypal Singh
ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਟੀਕੇ (Steeks) ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਅਰਥ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਵਿਰੋਧਭਾਸ (Contradiction) ਨਜ਼ਰ ਆਵੇਗਾ।
ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਨੂੰ ਡਰਾਂ, ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਅਤੇ ਪੁਜਾਰੀਵਾਦ ਤੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ‘ਵਰਤਮਾਨ’ (Here and Now) ਵਿੱਚ ਜਿਉਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਸਾਨੂੰ ਰਾਗ ਜੈਤਸਰੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ:
ਮਾਤ ਪਿਤਾ ਬਨਿਤਾ ਸੁਤ ਬੰਧਪ ਇਸਟ ਮੀਤ ਅਰੁ ਭਾਈ ॥ ਪੂਰਬ ਜਨਮ ਕੇ ਮਿਲੇ ਸੰਜੋਗੀ ਅੰਤਹਿ ਕੋ ਨ ਸਹਾਈ ॥੧॥
(ਮਾਂ ਪਿਉ, ਇਸਤ੍ਰੀ, ਪੁੱਤਰ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਭਰਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਸੰਜੋਗਾਂ ਕਰਕੇ ਮਿਲ ਪਏ ਹਨ। ਅਖ਼ੀਰ ਵੇਲੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਭੀ ਸਾਥੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।)
ਜੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਉਸ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਲੇਖੇ-ਜੋਖੇ (Karmic Ledger) ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ ਜੋ ਸਾਡੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨਵੇਂ ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਦਾ ਅਸਲ ਮਤਲਬ ਕੀ ਹੈ?
ਆਓ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਦੀ ਐਨਕ ਲਾਹ ਕੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੋਚ (Logical and Revolutionary Framework) ਰਾਹੀਂ ਸਮਝੀਏ। ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਤਹਿ ਤੱਕ ਜਾਵਾਂਗੇ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂਗੇ।
1. "ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ" (Cultural Metaphor) ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪੁਰਾਤਨ ਮਿਥਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਸੇ ਹੋਏ ਸਨ।
ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਗੁਰੂ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗੱਲ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ (Vocabulary) ਵਰਤਦਾ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੋਜ਼ਖ (ਨਰਕ), ਭਿਸ਼ਤ (ਸਵਰਗ) ਅਤੇ ਅਜ਼ਰਾਈਲ (ਮੌਤ ਦਾ ਫ਼ਰਿਸ਼ਤਾ) ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ।
ਹਿੰਦੂਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਰਕ, ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਜਮਦੂਤ ਵਰਤੇ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਇਹਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਜਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀ ਹੋਂਦ (Literal Existence) ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਵਰਤੇ, ਸਗੋਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ (Metaphor) ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਰੋਤੇ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚ ਕੇ ਉਸੇ ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸੱਚ (Psychological Truth) ਸਮਝਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਇਹ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ (ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਹੈ) ਕਿ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰ ਪਿਛਲੇ ਸਰੀਰਕ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਕਾਰਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਸੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਵਰਤ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲੀਅਤ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਦਿਖਾਇਆ:
“ਤੁਸੀਂ ਮੰਨਦੇ ਹੋ ਕਿ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਬੱਝਾ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਠੀਕ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਲੀਅਤ ਦੇਖੋ—ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ (ਅੰਤਹਿ ਕੋ ਨ ਸਹਾਈ)।”
ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ‘ਮੋਹ’ (ਅੰਨ੍ਹੇ ਲਗਾਅ) ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਜਾਲ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਹੈ।
2. ਹੁਕਮ ਬਨਾਮ ਕਰਮ – ਜੈਵਿਕ ਅਸਲੀਅਤ (The Biological Reality)
ਜੇ ਅਸੀਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਮਿੱਥਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਅਰਥ ਦੇਖੀਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਾਦਰ ਦੇ ‘ਹੁਕਮ’ (Laws of Nature) ਨਾਲ ਬਿਲਕੁਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।
- ਪੂਰਬ (Poorab): ਪਹਿਲਾਂ (Before / Prior)
- ਜਨਮ (Janam): ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਉਣਾ (Birth / Existence)
- ਸੰਜੋਗੀ (Sanjogi): ਮਿਲਾਪ / ਹਾਲਾਤ (Union / Connections)
ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਕਰਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ (Law of Karma) ‘ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਹੁਕਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ (Law of Hukam) ‘ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਜੈਵਿਕ ਅਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਮੌਜੂਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਉਸ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਹੀ ਨਤੀਜਾ ਹੈ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਪਰੇ ਸਨ।
ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਜਾਂ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਖੁਦ ਨਹੀਂ ਚੁਣੇ।
ਤੁਸੀਂ DNA, ਖ਼ਾਨਦਾਨ (Ancestry) ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਹਾਲਾਤਾਂ ਕਾਰਨ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹੋ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਯਾਦ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ:
ਪਰਿਵਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਤੇਰਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਜੈਵਿਕ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਮੋਹ ਨਾ ਬਣਨ ਦੇ। ਅਖੀਰ ਨੂੰ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਇਕੱਲਿਆਂ ਹੀ ਕਰਨਾ ਪੈਣਾ ਹੈ।
3. ਪੱਕੇ ਸਬੂਤ: ਗੁਰਬਾਣੀ "ਦੂਜੇ ਜਨਮ" ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਕਾਰਦੀ ਹੈ
ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਜੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸੱਚਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਸਦੇ ਲਈ ਧਰਮਰਾਜ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰ ਗੁਪਤ ਵਰਗੇ ਲੇਖੇ-ਜੋਖੇ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ।
ਪਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ:
ਚਿਤ੍ਰ ਗੁਪਤ ਕਾ ਕਾਗਦੁ ਫਾਰਿਆ ਜਮਦੂਤਾ ਕਛੂ ਨ ਚਲੀ ॥
(ਚਿੱਤਰ ਗੁਪਤ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਕਾਗਜ਼ ਪਾੜ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਹੁਣ ਜਮਦੂਤਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ।)
ਸਬੂਤ 1: ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਫਲ (ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ)
ਕਬੀਰ ਮਾਨਸ ਜਨਮੁ ਦੁਲੰਭੁ ਹੈ ਹੋਇ ਨ ਬਾਰੈ ਬਾਰ ॥
ਜਿਉ ਬਨ ਫਲ ਪਾਕੇ ਭੁਇ ਗਿਰਹਿ ਬਹੁਰਿ ਨ ਲਾਗਹਿ ਡਾਰ ॥੧੩੬॥
(ਹੇ ਕਬੀਰ! ਇਹ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਪੱਕਾ ਹੋਇਆ ਫਲ ਟਾਹਣੀ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਵਾਪਸ ਟਾਹਣੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜ ਸਕਦਾ।)
ਸਬੂਤ 2: ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ
ਆਗਾਹਾ ਕੂ ਤ੍ਰਾਘਿ ਪਿਛਾ ਫੇਰਿ ਨ ਮੁਹਡੜਾ ॥
ਨਾਨਕ ਸਿਝਿ ਇਵੇਹਾ ਵਾਰ ਬਹੁੜਿ ਨ ਹੋਵੀ ਜਨਮੜਾ ॥੧॥
(ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਵੇਖ। ਪਿੱਛੇ ਮੂੰਹ ਨਾ ਮੋੜ। ਹੇ ਨਾਨਕ! ਇਸੇ ਵਾਰ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੂਜਾ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ।)
ਸਬੂਤ 3: ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸੱਚ ਇੱਕ ਰਹੱਸ ਹੈ
ਨਾਨਕ ਏਵ ਨ ਜਾਪਈ ਕਿਥੈ ਜਾਹਿ ਸਮਾਹਿ ॥੨॥
(ਹੇ ਨਾਨਕ! ਇਹ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਜੀਵ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।)
4. ਫਿਰ ਅਸਲ "ਲੱਖ ਚੌਰਾਸੀ" ਕੀ ਹੈ?
ਜਦੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਲੱਖ ਚੌਰਾਸੀ ਜੂਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਰਹੀ ਕਿ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੀ।
ਇਸ ਵਿਆਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਰਤੀਆਂ—ਡਰ, ਗੁੱਸਾ, ਲਾਲਚ, ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ—ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
