ਮਾਸੁਮਾਸੁਕਰਿ ਮੂਰਖੁਝਗੜੇਗਿਆਨੁਧਿਆਨੁਨਹੀ ਜਾਣੈ॥
ਮ: ੧ ॥
ਮਾਸੁ ਮਾਸੁ ਕਰਿ ਮੂਰਖੁ ਝਗੜੇ ਗਿਆਨੁ ਧਿਆਨੁ ਨਹੀ ਜਾਣੈ॥
ਕਉਣੁ ਮਾਸੁ ਕਉਣੁ ਸਾਗੁ ਕਹਾਵੈ ਕਿਸੁ ਮਹਿ ਪਾਪੁ ਸਮਾਣੇ॥
ਕੇਂਦਰੀ ਧੁਰਾ (Central Axis)
ਇਹ ਪੰਗਤੀਆਂ ਇਸ ਪੂਰੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ‘ਕੇਂਦਰੀ ਧੁਰਾ’ (Central Axis) ਹਨ। ਅਕਸਰ ਲੋਕ ਇਹਨਾਂ ਹੀ ਪੰਗਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭੁਲੇਖਾ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ‘ਮਾਸ ਅਤੇ ਸਾਗ’ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਾਸ ਖਾਣਾ ਠੀਕ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਡੂੰਘਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ (Psychological) ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਡੂੰਘਾ ਅਰਥ
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ:
“ਹੇ ਪੰਡਿਤ! ਤੂੰ ‘ਮਾਸ-ਮਾਸ’ ਕਰਕੇ ਬਹਿਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸੱਚੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ‘ਗਿਆਨੁ’ (ਸੋਝੀ) ਅਤੇ ‘ਧਿਆਨੁ’ (ਟਿਕਾਅ) ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਗ ਅਤੇ ਮਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਪ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਹੈ?”
ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ
ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ੁੱਧ ‘ਸਾਗ’ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰ ਹੈ, ਗਰੀਬਾਂ ਦਾ ਹੱਕ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ‘ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਤਾਂ ਕੀ ਉਸਦਾ ਉਹ ਖਾਧਾ ਹੋਇਆ ‘ਸਾਗ’ ਉਸਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਬਣਾ ਦੇਵੇਗਾ?
ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ!
ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਦਾ ਉਹ ਸਾਗ ਖਾਣਾ ਵੀ ‘ਪਾਪ’ ਨਾਲ ਹੀ ਲਿਬੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਜੇ ਗੱਲ ਮਾਸ ਦੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਜੀਵ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਦਇਆ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ।
ਗੈਂਡਾ ਮਾਰਿ ਹੋਮ ਜਗ ਕੀਏ ਦੇਵਤਿਆ ਕੀ ਬਾਣੇ॥
ਹਵਾਲਾ ਜੁਗਤੀ (The Technique of Reference)
ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਮਾਲ ਦੀ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਦੀ ਤਕਨੀਕ (Debate Technique) ਵਰਤ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪੰਡਿਤ ਨੂੰ ਲਾਜਵਾਬ (Speechless) ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਦੇ ਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ‘ਹਵਾਲਾ’ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਨੁੱਕਰੇ ਲਾ ਰਹੇ ਹਨ (Cornering him).
ਅਰਥ ਅਤੇ ਨਿਚੋੜ
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ:
“ਹੇ ਪੰਡਿਤ! ਅੱਜ ਤੂੰ ਮਾਸ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਐਡਾ ਵੱਡਾ ਪਖੰਡ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੈਂ? ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ‘ਦੇਵਤਿਆ ਕੀ ਬਾਣੇ’ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਯੱਗ (ਹੋਮ ਜਗ) ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਗੈਂਡੇ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਬਲੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਜੇ ਤੇਰੇ ਵੱਡੇ-ਵਡੇਰੇ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਗ੍ਰੰਥ ਇਹ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਤੂੰ ਕਿਸ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?”
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਪੰਡਿਤ ਕੋਲ ਬੋਲਣ ਲਈ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਮਾਸੁਛੋਡਿ ਬੈਸਿ ਨਕੁਪਕੜਹਿ ਰਾਤੀ ਮਾਣਸ ਖਾਣੇ॥
ਫੜੁਕਰਿ ਲੋਕਾਂ ਨੋ ਦਿਖਲਾਵਹਿ ਗਿਆਨੁਧਿਆਨੁਨਹੀ ਸੂਝੈ॥
ਦਿਨ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ (Broad Daylight Hypocrisy)
“ਮਾਸੁ ਛੋਡਿ ਬੈਸਿ ਨਕੁ ਪਕੜਹਿ”—ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਦਿਨ-ਦਿਹਾੜੇ, ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ (In Front of Everyone) ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਨਾਟਕ ਕਰਨਾ। ਤੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਮਾਸ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਬੈਠਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਨੱਕ ਉੱਤੇ ਕੱਪੜਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਬੋਅ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਸੁੱਚਾ ਹਾਂ।
ਰਾਤ ਦੇ ਗੁਨਾਹ (Secret Sins)
“ਰਾਤੀ ਮਾਣਸ ਖਾਣੇ”—ਇੱਥੇ ‘ਰਾਤ’ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ਼ ਸੂਰਜ ਛਿਪਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ‘ਲੁਕ ਕੇ’ (Secretly), ਬੰਦ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਰਿਹਾ।
ਮਾਣਸ ਖਾਣੇ ਦਾ ਅਲੰਕਾਰ (The Metaphor of Cannibalism)
ਲੁਕ ਕੇ ਇਨਸਾਨ ਖਾਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ—ਗਰੀਬਾਂ ਦਾ ਖੂਨ ਚੂਸਣਾ, ਰਿਸ਼ਵਤਾਂ ਲੈਣੀਆਂ, ਝੂਠੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭੋਲੇ-ਭਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ‘ਹੱਕ ਮਾਰਨਾ’।
ਸਿਧਾਂਤਕ ਚੋਟ
ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਦਲਾਅ (Inner Transformation) ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਰੀ ਵਿਖਾਵਾ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਸੁਰਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਾਹ-ਵਾਹ ਵਿੱਚ ਉਲਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਪਾਖੰਡੀ ਨੂੰ “ਗਿਆਨੁ ਧਿਆਨੁ ਨਹੀ ਸੂਝੈ”—ਭਾਵ, ਉਸਨੂੰ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਭੋਰਾ ਵੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦਾ ਧਿਆਨ ਤਾਂ ਰੱਬ ਵਿੱਚ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਸਦਾ ਧਿਆਨ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਨਿਚੋੜ
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੂੰ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤਾਂ ਸੰਤ ਬਣਨ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਲੁਕ ਕੇ ਤੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਦਮਖੋਰ (Cannibal) ਹੈਂ ਜੋ ਗਰੀਬਾਂ ਦਾ ਹੱਕ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤੇਰੀ ਬਾਹਰੀ ਸੁੱਚਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਜਦੋਂ ਤੇਰਾ ਅੰਦਰ ਲਿਬੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਹਵਾਲਾ ਜੁਗਤੀ ਬਨਾਮ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ
ਹਵਾਲਾ ਜੁਗਤੀ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ
ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਗਈ ਹਰ ਪੰਗਤੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੁਕਮ ਜਾਂ ‘ਗੁਰਮਤਿ’ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਜਾਂ ਉਸਨੂੰ ਨੁੱਕਰੇ ਲਾਉਣ ਲਈ, ਉਸਦੇ ਹੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ, ਇਤਿਹਾਸ ਜਾਂ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸਨੂੰ ‘ਹਵਾਲਾ ਜੁਗਤੀ’ (Technique of Referencing) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਦੀ ਭੁੱਲ
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਕਸਰ ਇਹੀ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ‘ਹਵਾਲਿਆਂ’ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ‘ਸਿਧਾਂਤ’ (Gurmat) ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਭੁਲੇਖਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਗੈਂਡੇ ਵਾਲੀ ਪੰਗਤੀ
“ਗੈਂਡਾ ਮਾਰਿ ਹੋਮ ਜਗ ਕੀਏ ਦੇਵਤਿਆ ਕੀ ਬਾਣੇ॥” — ਇਹ ਕੋਈ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਮੰਨ ਲਈਏ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਾਨੂੰ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਗੈਂਡੇ ਵਰਗੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਅਤੇ ਬਲੀ ਦੇਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।
ਪਰ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇਣ ਜਾਂ ਅਜਿਹੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ‘ਹਵਾਲਾ’ ਹੈ।
ਹੋਰ ਹਵਾਲੇ
“ਮਾਸੁ ਪੁਰਾਣੀ ਮਾਸੁ ਕਤੇਬੀਂ ਚਹੁ ਜੁਗਿ ਮਾਸੁ ਕਮਾਣਾ॥ ਜਜਿ ਕਾਜਿ ਵੀਆਹਿ ਸੁਹਾਵੈ ਓਥੈ ਮਾਸੁ ਸਮਾਣਾ॥”
ਇਹ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ‘ਹਵਾਲੇ’ ਹੀ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਾਨੂੰ ਪੁਰਾਣਾਂ ਜਾਂ ਕਤੇਬਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੇ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਇਹ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਆਹਾਂ ਅਤੇ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਸ ਵਰਤਣਾ ਗੁਰਮਤਿ ਹੈ।
ਅਸਲ ਸਿਧਾਂਤ
ਇਹਨਾਂ ਪੰਗਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪੰਡਿਤ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਪਖੰਡ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਾ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਤੇਰੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਮਾਸ ਆਮ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅੱਜ ਤੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਸ ਛੱਡਣ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਧਰਮੀ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈਂ?
ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰ ਲੈਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਇਨਸਾਨ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ, ਜਦੋਂਕਿ ਤੇਰੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਕਰਮ (ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਹੱਕ ਮਾਰਨਾ, ਲੁਕ ਕੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨਾ) ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾੜੇ ਹਨ।
ਨਿਚੋੜ
ਸਾਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਆਪਣਾ ‘ਸਿਧਾਂਤ’ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਪਖੰਡੀ ਨੂੰ ਲਾਜਵਾਬ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ‘ਹਵਾਲਾ’ ਮਾਤਰ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ ਨੂੰ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਛੋਟ’ ਜਾਂ ਸਿਧਾਂਤ ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਅਨਰਥ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਨਾਨਕ ਅੰਧੇ ਸਿਉ ਕਿਆ ਕਹੀਐ ਕਹੈਨ ਕਹਿਆ ਬੂਝੈ॥
ਅੰਧਾ ਸੋਇ ਜਿ ਅੰਧੁਕਮਾਵੈਤਿਸੁਰਿਦੈਸਿ ਲੋਚਨ ਨਾਹੀ ॥
ਅਸਲੀ ਅੰਨ੍ਹਾਪਣ
ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਿਸਦੀਆਂ ਸਰੀਰਕ ਅੱਖਾਂ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸਲੀ ਅੰਨ੍ਹਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲੇ (ਅਗਿਆਨਤਾ ਭਰੇ) ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹਿਰਦੇ (ਦਿਲ/ਜ਼ਮੀਰ) ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਪੰਡਿਤ ਦੀਆਂ ‘ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ’ (ਰਿਦੈ ਸਿ ਲੋਚਨ) ਬੰਦ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਹੰਕਾਰ, ਆਪਣਾ ਪਖੰਡ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦੀ ਅਸਲੀ ਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਸੀ।
ਡੂੰਘਾ ਅਲੰਕਾਰ (The Illusion of Separation)
ਪੰਡਿਤ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਨਿਯਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਅਤੇ ਉੱਤਮ (Superior) ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾਉਣ ਤੋਂ ਡਰੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੀ ਮਾਸ (ਮੰਧੁ) ਰਾਹੀਂ ਚਲਾਇਆ ਹੈ। ਤੂੰ ਰੱਬ ਦੇ ਬਣਾਏ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨ (Biology) ਤੋਂ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਕੇ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਰੱਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਦਾ ਹੀ ਅਪਮਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ।
ਮਾਤ ਪਿਤਾ ਕੀ ਰਕਤੁਨਿਪੰਨੇ ਮਛੀ ਮਾਸੁਨ ਖਾਂਹੀ ॥
ਇੱਥੇ ਵੀ ਹਵਾਲਾ ਜੁਗਤੀ ਹੈ (The Hypocrisy, Not a Command)
ਬਿਲਕੁਲ ਪਿਛਲੀ ਪੰਗਤੀ “ਗੈਂਡਾ ਮਾਰਿ…” ਵਾਂਗ, ਸਾਨੂੰ ਇੱਥੇ ਵੀ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਇਸ ਪੰਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ‘ਮੱਛੀ ਖਾਣ’ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਡਿਤ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਤ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ:
“ਤੂੰ ਬਣਿਆ ਤਾਂ ਖੁਦ ਮਾਸ (ਰਕਤ) ਦਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਬਾਹਰੋਂ ਵਿਖਾਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਮੈਂ ਮਾਸ ਦੇ ਲਾਗੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ?”
ਇਹ ਪੰਡਿਤ ਦੇ ਪਖੰਡ ‘ਤੇ ਚੋਟ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਮੱਛੀ ਖਾਣ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਇਸੈਂਸ ਜਾਂ ਹੁਕਮ।
ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਪੂਰਨ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਕੱਲੀ ਤੁਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ (Context is King)
ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ‘ਗੁਰਮਤਿ’ ਪੂਰੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ (Central Message) ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪ੍ਰਸੰਗ (Context) ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਨੂੰ ਤੋੜ-ਮਰੋੜ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ।
ਜੇ ਅਸੀਂ ਅੱਧੀ ਲਾਈਨ ਚੁੱਕ ਕੇ ਕਹਿ ਦੇਈਏ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮਾਸ/ਮੱਛੀ ਖਾਣ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਅਨਰਥ ਹੋਵੇਗਾ।
ਕੁਝ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਦਾ ਦੋਗਲਾਪਣ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦਾ ਕੋਈ ਪੱਖ ਰੱਖਣਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਕਿਤੋਂ ਵੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਬੱਸ ਇਹੀ ਅਸਲ ਸੱਚ ਹੈ।”
ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਬੰਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ “ਜਉ ਸਭ ਮਹਿ ਏਕੁ ਖੁਦਾਇ ਕਹਤ ਹਉ ਤਉ ਕਿਉ ਮੁਰਗੀ ਮਾਰੈ” ਜਾਂ “ਕਬੀਰ ਭਾਂਗ ਮਾਛੁਲੀ ਸੁਰਾ ਪਾਨਿ ਜੋ ਜੋ ਪ੍ਰਾਨੀ ਖਾਂਹਿ” ਵਰਗੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਰੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਫੌਰਨ ਆਪਣੇ ਨਿਯਮ ਬਦਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ:
“ਇਕੱਲੀ ਲਾਈਨ ਨਾ ਪੜ੍ਹੋ, ਪੂਰਾ ਸ਼ਬਦ ਦੇਖੋ ਅਤੇ ਸੰਦਰਭ ਸਮਝੋ।”
ਅਸਲ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਸ ਖਾਣ ਦੀ ਆਦਤ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਪੂਰੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸੰਦਰਭ’ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸੇ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਨਾਲ ਚਿੰਬੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹੀ ਹਿਸਾਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਨਿਯਮ ਬਦਲ ਕੇ ਸੰਦਰਭ ਦੀ ਦੁਹਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਰਾਸਰ ਬਹਾਨੇਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਦੋਗਲੀ ਸੋਚ ਹੈ।
ਪਖੰਡ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਉਦਾਹਰਨ (The Perfect Analogy)
ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਨਾਲ ਸਮਝੋ।
ਫ਼ਰਜ਼ ਕਰੋ, ਇੱਕ ਸ਼ੂਗਰ (Diabetes) ਦਾ ਮਰੀਜ਼ ਬਹੁਤ ਬਿਮਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਡਾਕਟਰ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡਾਕਟਰ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ:
“ਤੂੰ ਲੁਕ ਕੇ ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਡੱਬਾ ਲੱਡੂਆਂ ਦਾ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਚਾਹ ਵਿੱਚ ਫਿੱਕੀ ਗੋਲੀ (Sugar-free) ਪਾ ਕੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਬਣਨ ਦਾ ਪਖੰਡ ਕਰਦਾ ਹੈਂ!”
ਹੁਣ ਜ਼ਰਾ ਸੋਚੋ! ਕੀ ਇੱਥੇ ਡਾਕਟਰ ਉਸ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ “ਲੱਡੂ ਖਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ” ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ?
ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ!
ਡਾਕਟਰ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੇ ਦੋਗਲੇਪਣ (Hypocrisy) ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇੰਨਾ ਮਿੱਠਾ ਖਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਫਿੱਕੀ ਚਾਹ ਪੀਣ ਦਾ ਇਹ ਝੂਠਾ ਨਾਟਕ ਕਿਉਂ?
ਬਿਲਕੁਲ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਪੰਡਿਤ ਨੂੰ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ:
“ਹੇ ਪੰਡਿਤ! ਤੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਤਾਂ ਹੰਕਾਰ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੱਕ ਮਾਰ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗੁਨਾਹ (ਮਾਣਸ ਖਾਣੇ/ਲੱਡੂ ਖਾਣੇ) ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਬਾਹਰੋਂ ਮੱਛੀ/ਮਾਸ ਨਾ ਖਾਣ (ਫਿੱਕੀ ਚਾਹ ਪੀਣ) ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈਂ।”
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉਸਨੂੰ ਮਾਸ ਖਾਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਰਹੇ, ਸਗੋਂ ਉਸਦਾ ਇਹ ਭਰਮ ਤੋੜ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਅੰਦਰਲੀ ਗੰਦਗੀ (ਵਿਕਾਰਾਂ) ਨੂੰ ਛੱਡੇ ਬਿਨਾਂ, ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਰੀ ਪਰਹੇਜ਼ ਨਾਲ ਕੋਈ ਰੱਬ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ।
ਸੋ, ਇਹ ਹਵਾਲੇ ਪਖੰਡ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਲਈ ਹਨ, ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਬਣਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਣ ਲਈ ਨਹੀਂ।
ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਗਲਤ ਪੈਮਾਨਾ (The Flawed Standard of Holiness)
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਮਝਾ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ:
“ਜੇ ਤੇਰੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੀ ‘ਮਾਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ’ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਇਹ ਆਧਾਰ ਬਿਲਕੁਲ ਗਲਤ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ (ਜੋ ਖੁਦ ਮਾਸ ਅਤੇ ਖੂਨ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ) ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਤੂੰ ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਦੂਰ ਭੱਜ ਕੇ ਰੱਬ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਖੁਦ ਉਹੀ ਚੀਜ਼ (ਮਾਸ ਦਾ ਭਾਂਡਾ) ਹੈਂ!”
ਕੀ ਇਹ ਮਾਸ ਖਾਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ?
ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ!
ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਮੰਨ ਲਈਏ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ:
“ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦੇ ਮਾਸ/ਖੂਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਮਾਸ ਖਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ,”
ਤਾਂ ਇਹ ਤਰਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਬੇਤੁਕਾ (Absurd) ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
ਜੇ ਮਾਸ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮਾਸ ਖਾਣਾ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਤਾਂ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਇਨਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ! ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਤਾਂ ਇਨਸਾਨੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ (ਮਾਤ-ਪਿਤਾ, ਇਸਤਰੀ-ਪੁਰਸ਼) ਦੇ ਮਾਸ ਦਾ ਆਇਆ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਬੱਕਰੇ ਜਾਂ ਮੁਰਗੇ ਦਾ ਨਹੀਂ।
ਇਹ ਦਲੀਲ ਖੁਦ-ਬ-ਖੁਦ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੰਗਤੀਆਂ ਸਾਨੂੰ “ਕੀ ਖਾਣਾ ਹੈ” ਦੀ ਕੋਈ ਸੂਚੀ (Menu) ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੀਆਂ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਸਮਝਾ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰੀਰਕ ਪਦਾਰਥ (Flesh/Biology) ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭਿੱਟ ਜਾਂ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਦਾ ਨਾਟਕ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੋਈ ਧਰਮੀ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ।
ਅਸਲੀ ਧਰਮ ਦੂਜਿਆਂ ‘ਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਇਸਤ੍ਰੀ ਪੁਰਖੈਜਾਂ ਨਿਸਿ ਮੇਲਾ ਓਥੈਮੰਧੁਕਮਾਹੀ ॥
ਹੇ ਪੰਡਿਤ! ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਨੂੰ (ਨਿਸਿ) ਇਸਤਰੀ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਸੰਜੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਵੀ ਮਾਸ (ਮੰਧੁ) ਦਾ ਹੀ ਵਰਤਾਰਾ ਵਰਤਦਾ ਹੈ।
ਮਾਸਹੁ ਨਿੰਮੇ ਮਾਸਹੁ ਜੰਮੇ ਹਮ ਮਾਸੈ ਕੇ ਭਾਂਡੇ॥
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇੱਥੇ ਉਸਦੀ ਇਸੇ ‘ਘਿਣ’ (Ewww-factor) ਨੂੰ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ:
“ਜਿਸ ਪਦਾਰਥ (ਮਾਸ/ਖੂਨ) ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਤੂੰ ਨੱਕ ਬੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਜਿਸਦੀ ਛੋਹ ਤੋਂ ਤੂੰ ਇੰਨਾ ਡਰਦਾ ਹੈਂ, ਤੇਰੀ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਮੂਲ (Origin) ਹੀ ਉਹ ਪਦਾਰਥ ਹੈ। ਰੱਬ ਨੇ ਸਿਰਜਣਾ (Reproduction) ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੀ ਇਹ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮੂਲ ਢਾਂਚੇ ਤੋਂ ਨੱਕ ਕਿਵੇਂ ਚਾੜ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈਂ?”
ਗਿਆਨੁ ਧਿਆਨੁ ਕਛੁ ਸੂਝੈ ਨਾਹੀ ਚਤੁਰੁ ਕਹਾਵੈ ਪਾਂਡੇ॥
ਅਸਲ ਸਿਧਾਂਤ
ਇਹ ਪੰਗਤੀਆਂ ਸਾਨੂੰ “ਕੀ ਖਾਣਾ ਹੈ” ਦੀ ਕੋਈ ਸੂਚੀ (Menu) ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੀਆਂ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਸਮਝਾ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰੀਰਕ ਪਦਾਰਥ (Flesh/Biology) ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭਿੱਟ ਜਾਂ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਦਾ ਨਾਟਕ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੋਈ ਧਰਮੀ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ।
ਚਤੁਰ ਪਾਂਡੇ
ਹੇ ਪਾਂਡੇ! ਤੈਨੂੰ ਅਸਲੀ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ (ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਧਿਆਨ (Spiritual Focus) ਦੀ ਭੋਰਾ ਵੀ ਸੋਝੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਚਲਾਕ (ਚਤੁਰ) ਅਤੇ ਸਿਆਣਾ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈਂ।
ਬਾਹਰ ਕਾ ਮਾਸੁ ਮੰਦਾ ਸੁਆਮੀ ਘਰ ਕਾ ਮਾਸੁ ਚੰਗੇਰਾ॥
ਜੀਅ ਜੰਤ ਸਭਿ ਮਾਸਹੁ ਹੋਏ ਜੀਇ ਲਇਆ ਵਾਸੇਰਾ॥
ਅਭਖੁ ਭਖਹਿ ਭਖੁ ਤਜਿ ਛੋਡਹਿ ਅੰਧੁ ਗੁਰੂ ਜਿਨ ਕੇਰਾ॥
ਮਾਸਹੁ ਨਿੰਮੇ ਮਾਸਹੁ ਜੰਮੇ ਹਮ ਮਾਸੈ ਕੇ ਭਾਂਡੇ॥
ਗਿਆਨੁ ਧਿਆਨੁ ਕਛੁ ਸੂਝੈ ਨਾਹੀ ਚਤੁਰੁ ਕਹਾਵੈ ਪਾਂਡੇ॥
ਧਰਮ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ (The Ultimate Paradox of Purity)
ਪੰਡਿਤ ਦਾ ਡਰ ਕੀ ਸੀ?
“ਮਾਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਧਰਮ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੇਰੀ ਸੁੱਚ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ (Eww, Flesh is Impure)।”
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੜਾਅ ਯਾਦ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ:
- ਮਾਸਹੁ ਨਿੰਮੇ: ਤੇਰੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ (Conception) ਹੀ ਮਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋਈ।
- ਮਾਸਹੁ ਜੰਮੇ: ਤੂੰ ਮਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।
- ਹਮ ਮਾਸੈ ਕੇ ਭਾਂਡੇ: ਅਤੇ ਹੁਣ ਜਿਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤੂੰ ਇੰਨਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਵੀ ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਮਾਸ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਭਾਂਡਾ (Vessel) ਹੈ।
ਤਰਕ ਦੀ ਚੋਟ
ਜੇ ਮਾਸ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਨਾਲ ਧਰਮ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੇ ਪੰਡਿਤ! ਤੂੰ ਤਾਂ ਕਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਖੁਦ ਮਾਸ ਦਾ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਤੇਰਾ ਆਪਣਾ ਵਜੂਦ ਹੈ?
ਇਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਰਛਾਵੇਂ ਤੋਂ ਭੱਜਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ।
ਗਿਆਨ ਦੀ ਘਾਟ
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:
“ਹੇ ਪੰਡਿਤ! ਤੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਝੂਠੀ ਬਹਿਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਜਿਸ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਇਹ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਅਸਲੀ ‘ਅਭਖੁ’ (ਵਿਕਾਰ) ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਲੀ ‘ਭਖੁ’ (ਗੁਣ) ਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਹਰੀ ਮਾਸ ਤੋਂ ਨੱਕ ਚਾੜ੍ਹਣ ਦਾ ਡਰਾਮਾ ਕਰਕੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਪਾਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਗਿਆਨੀ ਹੈ।”
ਮਾਸੁ ਪੁਰਾਣੀ ਮਾਸੁ ਕਤੇਬੀਂ ਚਹੁ ਜੁਗਿ ਮਾਸੁ ਕਮਾਣਾ॥
ਜਜਿ ਕਾਜਿ ਵੀਆਹਿ ਸੁਹਾਵੈ ਓਥੈ ਮਾਸੁ ਸਮਾਣਾ॥
ਹਵਾਲਾ ਜੁਗਤੀ: ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਪੰਡਿਤ ਨੂੰ ਘੇਰਨਾ
ਪੰਡਿਤ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹਵਾਲਾ (Using Their Own Framework)
ਪੰਡਿਤ ਜਿਹੜੇ ਵੇਦਾਂ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਚੌਹਾਂ ਜੁਗਾਂ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਮੰਨਦਾ ਸੀ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉਸਨੂੰ ਉਸੇ ਦੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਸਵਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ:
“ਹੇ ਪੰਡਿਤ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਕਤੇਬਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਮੰਨਦਾ ਹੈਂ, ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਵੱਡੇ-ਵਡੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇਣ (Sacrifice) ਅਤੇ ਮਾਸ ਵਰਤਣ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹਨ? ਜੇ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਅੱਜ ਤੂੰ ਕਿਹੜਾ ਨਵਾਂ ਪਖੰਡ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਾਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਧਰਮ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?”
ਪੰਡਿਤ ਦੀ ਦੋਗਲੀ ਨੀਤੀ
ਜਿਹੜੇ ਪੰਡਿਤ ਆਪਣੇ ਹੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹਾਂ-ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਮਾਰਧਾੜ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਜਾਇਜ਼ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਮੰਤਰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਦਾਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਹੀ ਲੋਕ ਆਮ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਮਾਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ “ਘਿਣ” (Eww) ਕਰਨ ਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁੱਚਾ ਅਖਵਾਉਣ ਦਾ ਪਖੰਡ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇਸਤ੍ਰੀ ਪੁਰਖ ਨਿਪਜਹਿ ਮਾਸਹੁ ਪਾਤਿਸਾਹ ਸੁਲਤਾਨਾਂ॥
ਜੇ ਓਇ ਦਿਸਹਿ ਨਰਕਿ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹ੍ਹ ਕਾ ਦਾਨੁ ਨ ਲੈਣਾ॥
ਹਸਤੀਆਂ ਦਾ ਮਾਸ ਤੋਂ ਬਣਨਾ
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਯਾਦ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚਾਹੇ ਆਮ ਇਸਤਰੀ-ਪੁਰਖ ਹੋਣ ਅਤੇ ਚਾਹੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਸੁਲਤਾਨ ਹੋਣ—ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਸਰੀਰਕ ਵਜੂਦ ਉਸੇ ਮਾਸ (Biology) ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਹੋਂਦ ਇਸ ਭੌਤਿਕ ਢਾਂਚੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਪੰਡਿਤ ਦਾ ਦਾਨ ਵਾਲਾ ਦੋਗਲਾਪਣ (The Ultimate Irony of Taking Charity)
ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪੰਡਿਤ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਲਾਲਚੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਤੋਂ ਘੇਰਦੇ ਹਨ।
ਪੰਡਿਤ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਡਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਸ ਜਾਂ ਸਰੀਰਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਨਸਾਨ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਵਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ:
“ਜੇ ਤੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਸੁਲਤਾਨ (ਜੋ ਖੁਦ ਮਾਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ) ‘ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਵਾਲੇ’ ਪਾਪੀ ਹਨ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਦਾਨ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਿਉਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ?”
ਇਹ ਹਵਾਲਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਪੰਡਿਤ ਦਾ ਧਰਮ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਆਤਮਿਕ ਸੁੱਚਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਸਦਾ ਸਾਰਾ ਪਖੰਡ ਸਿਰਫ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਰਮਾਉਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਲਾਭ (ਦਾਨ ਲੈਣ) ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਪੈਸਾ ਅਤੇ ਦਾਨ ਲੈਣ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਉਸਦਾ ਨਰਕ ਜਾਂ ਭਿੱਟ ਦਾ ਡਰ ਕਿਤੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੇਂਦਾ ਨਰਕਿ ਸੁਰਗਿ ਲੈਦੇ ਦੇਖਹੁ ਏਹੁ ਧਿਙਾਣਾ॥
ਆਪਿ ਨ ਬੂਝੈ ਲੋਕ ਬੁਝਾਏ ਪਾਂਡੇ ਖਰਾ ਸਿਆਣਾ॥
‘ਦੇਂਦਾ ਨਰਕਿ ਸੁਰਗਿ ਲੈਦੇ’ (Giving Hell, Taking Heaven)
ਪੰਡਿਤ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ (ਆਪਣੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ਤਵੇ ਰਾਹੀਂ) ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ:
“ਤੁਸੀਂ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹੋ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਵੋਗੇ।”
- ਪਰ ਕਮਾਲ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹੀ ਪਾਪੀ ਰਾਜੇ ਪੰਡਿਤ ਨੂੰ ਦਾਨ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪੰਡਿਤ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਉਹ ਦਾਨ ‘ਸੁਰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ’ ਜਾਂ ਪੁੰਨ ਸਮਝ ਕੇ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ!
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ:
“ਜ਼ਰਾ ਇਸ ‘ਧਿਙਾਣੇ’ (ਜ਼ੁਲਮ, ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਮੂਰਖਤਾ) ਨੂੰ ਤਾਂ ਦੇਖੋ! ਜੇ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਦਾਨ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?”
‘ਆਪਿ ਨ ਬੂਝੈ ਲੋਕ ਬੁਝਾਏ ਪਾਂਡੇ ਖਰਾ ਸਿਆਣਾ’ (The Blind Leading the Blind)
- ਪੰਡਿਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਅਸਲ ਸੱਚਾਈ (ਆਪਣੀ ਅਗਿਆਨਤਾ) ਦਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ (‘ਆਪਿ ਨ ਬੂਝੈ’), ਪਰ ਉਹ ਦੂਜੇ ਭੋਲੇ-ਭਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਗਲਤ ਮੱਤਾਂ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ (‘ਲੋਕ ਬੁਝਾਏ’)।
ਵਿਅੰਗ (Irony): ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵਿਅੰਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ:
“ਵਾਹ ਜੀ ਵਾਹ! ਇਹ ਪਾਂਡਾ ਵੀ ‘ਖਰਾ ਸਿਆਣਾ’ (ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਚਲਾਕ) ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਉੱਲੂ ਸਿੱਧਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।”
ਪਾਂਡੇ ਤੂ ਜਾਣੈ ਹੀ ਨਾਹੀ ਕਿਥਹੁ ਮਾਸੁ ਉਪੰਨਾ॥
ਤੋਇਅਹੁ ਅੰਨੁ ਕਮਾਦੁ ਕਪਾਹਾਂ ਤੋਇਅਹੁ ਤ੍ਰਿਭਵਣੁ ਗੰਨਾ॥
ਤੋਆ ਆਖੈ ਹਉ ਬਹੁ ਬਿਧਿ ਹਛਾ ਤੋਐ ਬਹੁਤੁ ਬਿਕਾਰਾ॥
‘ਪਾਂਡੇ ਤੂ ਜਾਣੈ ਹੀ ਨਾਹੀ ਕਿਥਹੁ ਮਾਸੁ ਉਪੰਨਾ’ (The Root Source)
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪੰਡਿਤ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ:
“ਹੇ ਪੰਡਿਤ! ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਾਸ (ਜਾਂ ਸਰੀਰਕ ਢਾਂਚਾ) ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿੱਥੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਤੇਰੀ ਅਕਲ ਸਿਰਫ਼ ਥਾਲੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੈ, ਤੂੰ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਮੂਲ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।”
‘ਤੋਇਅਹੁ ਅੰਨੁ ਕਮਾਦੁ ਕਪਾਹਾਂ ਤੋਇਅਹੁ ਤ੍ਰਿਭਵਣੁ ਗੰਨਾ’ (Water as the Source of Creation)
ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਹੀ (ਤੋਇਅਹੁ) ਅੰਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਹੀ ਕਮਾਦ ਅਤੇ ਕਪਾਹ ਉੱਗਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰਾ ਤ੍ਰਿਭਵਣ (ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪਸਾਰਾ) ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਚੀਜ਼ (ਅੰਨ, ਕੱਪੜੇ, ਫ਼ਸਲਾਂ) ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਮਾੜਾ—ਉਸ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਮਾਇਨੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਠੀਕ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਾਸ ਦਾ ਮੂਲ ਵੀ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ। ਇਸ ਮੂਲ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ‘ਅਪਵਿੱਤਰ’ ਕਹਿਣਾ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਤੋਂ ਅਸਲੋਂ ਅਣਜਾਣ ਹੋਣਾ ਹੈ।
‘ਤੋਆ ਆਖੈ ਹਉ ਬਹੁ ਬਿਧਿ ਹਛਾ ਤੋਐ ਬਹੁਤੁ ਬਿਕਾਰਾ’ (The Neutrality of Matter vs. Human Actions)
ਪਾਣੀ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਜਾਂ ਗੁਣਕਾਰੀ ਆਖਦਾ ਹੈ (ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜੀਵਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ), ਪਰ ਇਸੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਅਤੇ ਗੰਦਗੀ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਗਲਤ ਇਸਤੇਮਾਲ ਨਾਲ ਨੁਕਸਾਨ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਿਧਾਂਤਕ ਚੋਟ
ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉਹੀ ਪੁਰਾਣਾ ਨੁਕਤਾ ਮੁੜ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਦਾਰਥ (Matter) ਨਿਰਪੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਹੋਵੇ, ਮਿੱਟੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਦਾ ਮਾਸ ਹੋਵੇ। ਪਦਾਰਥ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਾਪੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ। ਅਸਲੀ ਪਾਪ ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕੁਝ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਦਾ ਦੋਗਲਾਪਣ
ਕੁਝ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਦਾ ਦੋਗਲਾਪਣ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦਾ ਕੋਈ ਪੱਖ ਰੱਖਣਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਕਿਤੋਂ ਵੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਬੱਸ ਇਹੀ ਅਸਲ ਸੱਚ ਹੈ।”
ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਬੰਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ “ਜਉ ਸਭ ਮਹਿ ਏਕੁ ਖੁਦਾਇ ਕਹਤ ਹਉ ਤਉ ਕਿਉ ਮੁਰਗੀ ਮਾਰੈ” ਜਾਂ “ਕਬੀਰ ਭਾਂਗ ਮਾਛੁਲੀ ਸੁਰਾ ਪਾਨਿ ਜੋ ਜੋ ਪ੍ਰਾਨੀ ਖਾਂਹਿ” ਵਰਗੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਰੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਫੌਰਨ ਆਪਣੇ ਨਿਯਮ ਬਦਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:
“ਇਕੱਲੀ ਲਾਈਨ ਨਾ ਪੜ੍ਹੋ, ਪੂਰਾ ਸ਼ਬਦ ਦੇਖੋ ਅਤੇ ਸੰਦਰਭ ਸਮਝੋ।”
ਅਸਲ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਸ ਖਾਣ ਦੀ ਆਦਤ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਪੂਰੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸੰਦਰਭ’ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸੇ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਨਾਲ ਚਿੰਬੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹੀ ਹਿਸਾਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਨਿਯਮ ਬਦਲ ਕੇ ਸੰਦਰਭ ਦੀ ਦੁਹਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਰਾਸਰ ਬਹਾਨੇਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਦੋਗਲੀ ਸੋਚ ਹੈ।
