
ਮਾਸੁਮਾਸੁਕਰਿ ਮੂਰਖੁਝਗੜੇਗਿਆਨੁਧਿਆਨੁਨਹੀ ਜਾਣੈ॥
ਮ: ੧ ॥ ਮਾਸੁ ਮਾਸੁ ਕਰਿ ਮੂਰਖੁ ਝਗੜੇ ਗਿਆਨੁ ਧਿਆਨੁ ਨਹੀ ਜਾਣੈ॥ ਕਉਣੁ ਮਾਸੁ ਕਉਣੁ ਸਾਗੁ ਕਹਾਵੈ ਕਿਸੁ ਮਹਿ ਪਾਪੁ ਸਮਾਣੇ॥ ਕੇਂਦਰੀ ਧੁਰਾ (Central Axis) ਇਹ ਪੰਗਤੀਆਂ ਇਸ ਪੂਰੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ‘ਕੇਂਦਰੀ ਧੁਰਾ’ (Central Axis) ਹਨ। ਅਕਸਰ ਲੋਕ ਇਹਨਾਂ ਹੀ ਪੰਗਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭੁਲੇਖਾ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ‘ਮਾਸ ਅਤੇ ਸਾਗ’ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਾਸ ਖਾਣਾ ਠੀਕ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਡੂੰਘਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ (Psychological) ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਡੂੰਘਾ ਅਰਥ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: “ਹੇ ਪੰਡਿਤ! ਤੂੰ ‘ਮਾਸ-ਮਾਸ’ ਕਰਕੇ ਬਹਿਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸੱਚੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ‘ਗਿਆਨੁ’ (ਸੋਝੀ) ਅਤੇ ‘ਧਿਆਨੁ’ (ਟਿਕਾਅ) ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਗ ਅਤੇ ਮਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਪ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਹੈ?” ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ੁੱਧ ‘ਸਾਗ’ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰ ਹੈ, ਗਰੀਬਾਂ ਦਾ ਹੱਕ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ‘ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਤਾਂ ਕੀ ਉਸਦਾ ਉਹ ਖਾਧਾ ਹੋਇਆ ‘ਸਾਗ’ ਉਸਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਬਣਾ ਦੇਵੇਗਾ? ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ! ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਦਾ ਉਹ ਸਾਗ ਖਾਣਾ ਵੀ ‘ਪਾਪ’ ਨਾਲ ਹੀ ਲਿਬੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਜੇ ਗੱਲ ਮਾਸ ਦੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਜੀਵ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਦਇਆ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ। ਗੈਂਡਾ ਮਾਰਿ ਹੋਮ ਜਗ ਕੀਏ ਦੇਵਤਿਆ ਕੀ ਬਾਣੇ॥ ਹਵਾਲਾ ਜੁਗਤੀ (The Technique of Reference) ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਮਾਲ ਦੀ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਦੀ ਤਕਨੀਕ (Debate Technique) ਵਰਤ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪੰਡਿਤ ਨੂੰ ਲਾਜਵਾਬ (Speechless) ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਦੇ ਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ‘ਹਵਾਲਾ’ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਨੁੱਕਰੇ ਲਾ ਰਹੇ ਹਨ (Cornering him). ਅਰਥ ਅਤੇ ਨਿਚੋੜ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ: “ਹੇ ਪੰਡਿਤ! ਅੱਜ ਤੂੰ ਮਾਸ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਐਡਾ ਵੱਡਾ ਪਖੰਡ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੈਂ? ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ‘ਦੇਵਤਿਆ ਕੀ ਬਾਣੇ’ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਯੱਗ (ਹੋਮ ਜਗ) ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਗੈਂਡੇ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਬਲੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਜੇ ਤੇਰੇ ਵੱਡੇ-ਵਡੇਰੇ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਗ੍ਰੰਥ ਇਹ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਤੂੰ ਕਿਸ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਪੰਡਿਤ ਕੋਲ ਬੋਲਣ ਲਈ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਮਾਸੁਛੋਡਿ ਬੈਸਿ ਨਕੁਪਕੜਹਿ ਰਾਤੀ ਮਾਣਸ ਖਾਣੇ॥ ਫੜੁਕਰਿ ਲੋਕਾਂ ਨੋ ਦਿਖਲਾਵਹਿ ਗਿਆਨੁਧਿਆਨੁਨਹੀ ਸੂਝੈ॥ ਦਿਨ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ (Broad Daylight Hypocrisy) “ਮਾਸੁ ਛੋਡਿ ਬੈਸਿ ਨਕੁ ਪਕੜਹਿ”—ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਦਿਨ-ਦਿਹਾੜੇ, ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ (In Front of Everyone) ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਨਾਟਕ ਕਰਨਾ। ਤੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਮਾਸ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਬੈਠਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਨੱਕ ਉੱਤੇ ਕੱਪੜਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਬੋਅ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਸੁੱਚਾ ਹਾਂ। ਰਾਤ ਦੇ ਗੁਨਾਹ (Secret Sins) “ਰਾਤੀ ਮਾਣਸ ਖਾਣੇ”—ਇੱਥੇ ‘ਰਾਤ’ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ਼ ਸੂਰਜ ਛਿਪਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ‘ਲੁਕ ਕੇ’ (Secretly), ਬੰਦ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਰਿਹਾ। ਮਾਣਸ ਖਾਣੇ ਦਾ ਅਲੰਕਾਰ (The Metaphor of Cannibalism) ਲੁਕ ਕੇ ਇਨਸਾਨ ਖਾਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ—ਗਰੀਬਾਂ ਦਾ ਖੂਨ ਚੂਸਣਾ, ਰਿਸ਼ਵਤਾਂ ਲੈਣੀਆਂ, ਝੂਠੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭੋਲੇ-ਭਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ‘ਹੱਕ ਮਾਰਨਾ’। ਸਿਧਾਂਤਕ ਚੋਟ ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਦਲਾਅ (Inner Transformation) ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਰੀ ਵਿਖਾਵਾ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਸੁਰਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਾਹ-ਵਾਹ ਵਿੱਚ ਉਲਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਪਾਖੰਡੀ ਨੂੰ “ਗਿਆਨੁ ਧਿਆਨੁ ਨਹੀ ਸੂਝੈ”—ਭਾਵ, ਉਸਨੂੰ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਭੋਰਾ ਵੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦਾ ਧਿਆਨ ਤਾਂ ਰੱਬ ਵਿੱਚ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਸਦਾ ਧਿਆਨ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਨਿਚੋੜ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੂੰ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤਾਂ ਸੰਤ ਬਣਨ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਲੁਕ ਕੇ ਤੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਦਮਖੋਰ (Cannibal) ਹੈਂ ਜੋ ਗਰੀਬਾਂ ਦਾ ਹੱਕ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤੇਰੀ ਬਾਹਰੀ ਸੁੱਚਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਜਦੋਂ ਤੇਰਾ ਅੰਦਰ ਲਿਬੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਵਾਲਾ ਜੁਗਤੀ ਬਨਾਮ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ ਹਵਾਲਾ ਜੁਗਤੀ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਗਈ ਹਰ ਪੰਗਤੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੁਕਮ ਜਾਂ ‘ਗੁਰਮਤਿ’ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਜਾਂ ਉਸਨੂੰ ਨੁੱਕਰੇ ਲਾਉਣ ਲਈ, ਉਸਦੇ ਹੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ, ਇਤਿਹਾਸ ਜਾਂ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸਨੂੰ ‘ਹਵਾਲਾ ਜੁਗਤੀ’ (Technique of Referencing) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਦੀ ਭੁੱਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਕਸਰ ਇਹੀ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ‘ਹਵਾਲਿਆਂ’ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ‘ਸਿਧਾਂਤ’ (Gurmat) ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਭੁਲੇਖਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੈਂਡੇ ਵਾਲੀ ਪੰਗਤੀ “ਗੈਂਡਾ ਮਾਰਿ ਹੋਮ ਜਗ ਕੀਏ ਦੇਵਤਿਆ ਕੀ ਬਾਣੇ॥” — ਇਹ ਕੋਈ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਮੰਨ ਲਈਏ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਾਨੂੰ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਗੈਂਡੇ ਵਰਗੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਅਤੇ ਬਲੀ ਦੇਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇਣ ਜਾਂ ਅਜਿਹੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ‘ਹਵਾਲਾ’ ਹੈ। ਹੋਰ ਹਵਾਲੇ “ਮਾਸੁ ਪੁਰਾਣੀ ਮਾਸੁ ਕਤੇਬੀਂ ਚਹੁ ਜੁਗਿ ਮਾਸੁ ਕਮਾਣਾ॥ ਜਜਿ ਕਾਜਿ ਵੀਆਹਿ ਸੁਹਾਵੈ ਓਥੈ ਮਾਸੁ ਸਮਾਣਾ॥” ਇਹ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ‘ਹਵਾਲੇ’ ਹੀ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਾਨੂੰ ਪੁਰਾਣਾਂ ਜਾਂ ਕਤੇਬਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੇ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਇਹ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਆਹਾਂ ਅਤੇ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਸ ਵਰਤਣਾ ਗੁਰਮਤਿ ਹੈ। ਅਸਲ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹਨਾਂ ਪੰਗਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪੰਡਿਤ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਪਖੰਡ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਾ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਤੇਰੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਮਾਸ ਆਮ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅੱਜ ਤੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਸ ਛੱਡਣ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਧਰਮੀ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈਂ? ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰ ਲੈਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਇਨਸਾਨ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ, ਜਦੋਂਕਿ ਤੇਰੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਕਰਮ (ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਹੱਕ ਮਾਰਨਾ, ਲੁਕ ਕੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨਾ) ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾੜੇ ਹਨ। ਨਿਚੋੜ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਆਪਣਾ ‘ਸਿਧਾਂਤ’ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਪਖੰਡੀ ਨੂੰ ਲਾਜਵਾਬ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ‘ਹਵਾਲਾ’ ਮਾਤਰ ਹੈ। ਹਵਾਲੇ ਨੂੰ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਛੋਟ’ ਜਾਂ ਸਿਧਾਂਤ ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਅਨਰਥ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਨਾਨਕ ਅੰਧੇ ਸਿਉ ਕਿਆ




